Về tên thánh Du-minh-gô, thánh Tổ phụ dòng Đa Minh

 


Tấm gạch có khắc tên:
Thánh hiệu Du-minh-gô Thường tử vì đạo

CÁCH VIẾT TÊN THÁNH TỔ PHỤ

Thánh Tổ Phụ ĐA MINH là người Tây Ban Nha, Ngài được thân sinh đặt tên theo tiếng Tây Ban Nha là Domingo. Tiếng La Tinh là Dominicus nghĩa là người thuộc về Chúa. Khi các bậc tiền bối của Dòng đặt chân lên đất Việt, các ngài muốn hội nhập đời sống của Dòng vào nền văn hóa của dân tộc Việt. Vì thế, trên bình diện ngôn ngữ :

1.Các ngài đã phiên âm tên thánh Tổ Phụ thành từng âm tiết rời cho dễ đọc, vì Tiếng Việt là một thứ tiếng “đơn tiết tính”. Tên Tây Ban Nha của Thánh Tổ Phụ là Domingo được phiên âm là Du-min-gô; tên La Tinh là Dominicus thì phiên âm là Đô-mi-ni-cô.

2.Nhưng ở trong tiếng Việt, mỗi âm tiết = với một từ, âm tiết tiếng nước ngoài thì không có nghĩa vì chỉ là đơn vị phát âm, nhưng âm tiết = từ trong tiếng Việt thì có nghĩa như một từ của các tiếng Tây khác. Nếu chỉ phiên âm tên thánh Tổ Phụ thành “Du-minh-gô” hay “Đô-mi-ni-cô” thì quả là chưa thực sự hội nhập vào nền văn hóa Việt Nam, tên gọi của Thánh Tổ Phụ chưa trở thành “từ tiếng Việt”. Chính vì thế mà phải tiến tới bước thứ hai, là sau khi phiên âm, ta phải cho mỗi âm ấy một nghĩa. Đa Minh là tên của thánh tổ phụ được phiên âm ra tiếng Tàu nhưng đọc theo giọng Hán Việt. Người Tàu phiên âm tên riêng Dominic là 多米 [duōmǐ], Hán Việt đọc là Đa Minh. Sau khi mượn âm, đến bước tiếp theo là mượn nghĩa, để từ phiên âm ấy thự sự trở thành từ Hán Việt, hội nhập vào lớp từ tiếng Việt.

Tương truyền rằng khi thân mẫu Thánh Tổ Phụ mang thai thánh Đa Minh, thì bà đã chiêm bao thấy hình ảnh “Con chó ngậm bó đuốc chạy khắp hòan cầu”. Với ý nghĩa của hình ảnh này, các bậc tiền bối của Dòng đã chuyển âm tên gọi thánh Tổ Phụ thành Đa Minh. (Ta hiểu nôm na : “Đa” là nhiều, “Minh” là ánh sáng từ trên ban xuống). Khi chuyển như vậy phần nào giữ được âm gần giống âm gốc, nghĩa cũng có nét nào đó liên quan đến cuộc đời và tên gọi của thánh Tổ Phụ. Và việc phiên âm đạt đến đích của nó.

3.Tiếng Việt hiện nay quy định, tên riêng của một người thì phải viết hoa mọi chữ cái đầu, hoặc viết in hoa hết mọi chữ, vì thế tên thánh Tổ Phụ theo tiếng Việt sẽ chỉ được viết là “Đa Minh” hoặc “ĐA MINH”. 

-  Ảnh của Địch Dzuy Khôi

Nguyễn Thụy Đan, nhà nghiên cứu Hán Nôm và lịch sử Đông Á

 


Nguyễn Thụy Đan là nhà thơ và nghiên cứu sinh ngành lịch sử Đông Á tại Đại học Columbia, lớn lên trong môi trường Âu Mỹ nhưng dành trọn đam mê cho Hán Nôm và lịch sử tư tưởng Việt Nam

***

Sinh ra và lớn lên tại Hoa Kỳ, Nguyễn Thụy Đan sớm bộc lộ niềm say mê với Hán Nôm và văn chương. Dù không rõ nguồn cơn cụ thể, anh nhớ về những dấu mốc đầu tiên khi tiếp cận cổ ngữ. Lần đầu đặt chân đến Việt Nam ở tuổi 12, anh háo hức nhờ họ hàng tìm thầy dạy chữ Nôm, nhưng không thành. Thay vào đó, anh bắt đầu tiếp cận thông qua hai cuốn tự điển chữ Nôm và Hán Việt của Thiều Chửu. Năm 15 tuổi, trong một mùa hè về Việt Nam giúp việc các dì dòng Đức Bà Truyền Giáo, anh tình cờ được một bà soeur lớn tuổi giới thiệu những bài thơ Đường, mở ra thế giới văn chương mà anh gắn bó đến hôm nay.

Với Nguyễn Thụy Đan, việc tự học Hán Nôm không phải là một thành tích để tự hào hay khoe khoang, mà đơn giản là một phản ứng tự nhiên trước hoàn cảnh. Hiện là nghiên cứu sinh ngành lịch sử Đông Á tại Đại học Columbia theo diện học bổng, anh tập trung nghiên cứu về diễn ngôn và văn hóa sĩ phu cuối thế kỷ 18 – đầu thế kỷ 19. Đồng thời, anh giảng dạy với vai trò trợ giảng tại Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Đông Á của trường. Bên cạnh công việc nghiên cứu, Nguyễn Thụy Đan còn là một nhà thơ. Năm 2024, tập thơ đầu tay của anh viết bằng tiếng Việt, in illo tempore, được Nhà xuất bản Thanh Niên và FORMApubli ấn hành tại Việt Nam.


Chào Thụy Đan! Anh có nhớ cuốn sách tiếng Việt đầu tiên mình đọc không, và nó đã ảnh hưởng như thế nào đến tiến trình tìm hiểu chữ Nôm của anh?

Tôi không nhớ chính xác, nhưng có lẽ đó là một trong hai cuốn Thánh Giáo Kinh Nguyện và Chân Lý Đời Đời. Thánh Giáo Kinh Nguyện là sách kinh của giáo phận Hà Nội, nhưng bản tôi đọc khi còn nhỏ là một ấn bản rất cũ, trong đó vẫn còn những lời cầu nguyện cho các bậc vua chúa và quan quyền cai trị nước An Nam. Còn Chân Lý Đời Đời là bản dịch từ trước tác của Alfonso Liguori – người sáng lập Dòng Chúa Cứu Thế – với những suy niệm về sự ngắn ngủi và phù du của kiếp người, về cái chết, về sự thối rữa của xác thân… Câu trả lời này có lẽ hơi bất ngờ, nhưng nếu phân tích kỹ, tôi nhận ra mình đã chịu ảnh hưởng không ít từ những cuốn sách ấy. Ngay từ nhỏ, tôi đặc biệt thích lối văn nôm na trong các sách kinh Công giáo, tất nhiên là phong cách hành văn của thời trước, chứ không phải cách viết ngày nay. Có lẽ chính điều đó đã thôi thúc tôi tìm hiểu về chữ Nôm. Đọc nhiều sách như vậy cũng dần định hình cách tôi nhìn nhận và sử dụng tiếng Việt.

- Tác giả: Lê Lâm

Đọc toàn bộ bài viết theo đường dẫn:

https://www.tatlerasia.com/power-purpose/impact/nguyen-thuy-dan-researcher-of-han-nom-and-east-asian-history-vn